Euripides Andromache

Πηλεύς

ὑμᾶς ἐρωτῶ τόν τ’ ἐφεστῶτα σφαγῇ,

τί ταῦτα; πῶς ταῦτ’; ἐκ τίνος λόγου νοσεῖ

δόμος; τί πράσσετ’ ἄκριτα μηχανώμενοι;

Μενέλα’, ἐπίσχες· μὴ τάχυν’ ἄνευ δίκης

550

ἡγοῦ σὺ θᾶσσον, οὐ γὰρ ὡς ἔοικέ μοι

σχολῆς τόδ’ ἔργον· ἀλλ’ ἀνηβητηρίαν

ῥώμην μ’ ἐπαινῶ λαμβάνειν, εἴπερ ποτέ

πρῶτον μὲν οὖν κατ’ οὖρον ὥσπερ ἱστίοις

ἐμπνεύσομαι τῇδ’· εἰπέ, τίνι δίκῃ χέρας

555

βρόχοισιν ἐκδήσαντες οἵδ’ ἄγουσί σε

καὶ παῖδ’; ὕπαρνος γάρ τις οἶς ἀπόλλυσαι,

ἡμῶν ἀπόντων τοῦ τε κυρίου σέθεν.

Ἀνδρομάχη

οἵδ’, ὦ γεραιέ, σὺν τέκνῳ θανουμένην

ἄγουσί μ’ οὕτως ὡς ὁρᾷς. τί σοι λέγω;

560

οὐ γὰρ μιᾶς σε κληδόνος προθυμίᾳ

μετῆλθον, ἀλλὰ μυρίων ὑπ’ ἀγγέλων.

ἔριν δὲ τὴν κατ’ οἶκον οἶσθά που κλύων

τῆς τοῦδε θυγατρός, ὧν τ’ ἀπόλλυμαι χάριν.

καὶ νῦν με βωμοῦ Θέτιδος, ἣ τὸν εὐγενῆ

565

ἔτικτέ σοι παῖδ’, ἣν σὺ θαυμαστὴν σέβεις,

ἄγουσ’ ἀποσπάσαντες, οὔτε τῳ δίκῃ

κρίναντες οὔτε τοὺς ἀπόντας ἐκ δόμων

μείναντες, ἀλλὰ τὴν ἐμὴν ἐρημίαν

γνόντες τέκνου τε τοῦδ’, ὃν οὐδὲν αἴτιον

570

μέλλουσι σὺν ἐμοὶ τῇ ταλαιπώρῳ κτενεῖν.

ἀλλ’ ἀντιάζω σ’, ὦ γέρον, τῶν σῶν πάρος

πίτνουσα γονάτων—χειρὶ δ’ οὐκ ἔξεστί μοι

τῆς σῆς λαβέσθαι φιλτάτης γενειάδος—

ῥῦσαί με πρὸς θεῶν· εἰ δὲ μή, θανούμεθα

575

αἰσχρῶς μὲν ὑμῖν, δυστυχῶς δ’ ἐμοί, γέρον.

Πηλεύς

χαλᾶν κελεύω δεσμὰ πρὶν κλαίειν τινά,

καὶ τῆσδε χεῖρας διπτύχους ἀνιέναι.

Μενέλαος

ἐγὼ δ’ ἀπαυδῶ γ’ ἄλλος οὐχ ἥσσων σέθεν

καὶ τῆσδε πολλῷ κυριώτερος γεγώς.

580

Πηλεύς

πῶς; ἦ τὸν ἀμὸν οἶκον οἰκήσεις μολὼν

δεῦρ’; οὐχ ἅλις σοι τῶν κατὰ Σπάρτην κρατεῖν;

Μενέλαος

εἷλόν νιν αἰχμάλωτον ἐκ Τροίας ἐγώ.

Πηλεύς

οὑμὸς δέ γ’ αὐτὴν ἔλαβε παῖς παιδὸς γέρας.

Μενέλαος

οὔκουν ἐκείνου τἀμὰ τἀκείνου τ’ ἐμά;

585

Πηλεύς

ναί,

δρᾶν εὖ, κακῶς δ’ οὔ, μηδ’ ἀποκτείνειν βίᾳ.

Μενέλαος

ὡς τήνδ’ ἀπάξεις οὔποτ’ ἐξ ἐμῆς χερός.

Πηλεύς

σκήπτρῳ δὲ τῷδε σὸν καθαιμάξω κάρα;

Μενέλαος

ψαῦσόν γ’, ἵν’ εἰδῇς, καὶ πέλας πρόσελθέ μου.

Πηλεύς

σὺ γὰρ μετ’ ἀνδρῶν, ὦ κάκιστε κἀκ κακῶν;

590

σοὶ ποῦ μέτεστιν ὡς ἐν ἀνδράσιν λόγου;

ὅστις πρὸς ἀνδρὸς Φρυγὸς ἀπηλλάγης λέχος,

ἄκλῃστ’ ἄδουλα δώμαθ’ ἑστίας λιπών,

ὡς δὴ γυναῖκα σώφρον’ ἐν δόμοις ἔχων

πασῶν κακίστην. οὐδ’ ἂν εἰ βούλοιτό τις

595

σώφρων γένοιτο Σπαρτιατίδων κόρη,

αἳ ξὺν νέοισιν ἐξερημοῦσαι δόμους

γυμνοῖσι μηροῖς καὶ πέπλοις ἀνειμένοις

δρόμους παλαίστρας τ’ οὐκ ἀνασχετοὺς ἐμοὶ

κοινὰς ἔχουσι. κᾆτα θαυμάζειν χρεὼν

600

εἰ μὴ γυναῖκας σώφρονας παιδεύετε;

Ἑλένην ἐρέσθαι χρῆν τάδ’, ἥτις ἐκ δόμων

τὸν σὸν λιποῦσα Φίλιον ἐξεκώμασε

νεανίου μετ’ ἀνδρὸς εἰς ἄλλην χθόνα.

κἄπειτ’ ἐκείνης οὕνεχ’ Ἑλλήνων ὄχλον

605

τοσόνδ’ ἀθροίσας ἤγαγες πρὸς Ἴλιον;

ἣν χρῆν σ’ ἀποπτύσαντα μὴ κινεῖν δόρυ,

κακὴν ἐφευρόντ’, ἀλλ’ ἐᾶν αὐτοῦ μένειν

μισθόν τε δόντα μήποτ’ εἰς οἴκους λαβεῖν.

ἀλλ’ οὔτι ταύτῃ σὸν φρόνημ’ ἐπούρισας,

610

ψυχὰς δὲ πολλὰς κἀγαθὰς ἀπώλεσας,

παίδων τ’ ἄπαιδας γραῦς ἔθηκας ἐν δόμοις,

πολιούς τ’ ἀφείλου πατέρας εὐγενῆ τέκνα.

ὧν εἷς ἐγὼ δύστηνος· αὐθέντην δὲ σὲ

μιάστορ’ ὥς τιν’ εἰσδέδορκ’ Ἀχιλλέως.

615

ὃς οὐδὲ τρωθεὶς ἦλθες ἐκ Τροίας μόνος,

κάλλιστα τεύχη δ’ ἐν καλοῖσι σάγμασιν

ὅμοι’ ἐκεῖσε δεῦρό τ’ ἤγαγες πάλιν.

κἀγὼ μὲν ηὔδων τῷ γαμοῦντι μήτε σοὶ

κῆδος ξυνάψαι μήτε δώμασιν λαβεῖν

620

κακῆς γυναικὸς πῶλον· ἐκφέρουσι γὰρ

μητρῷ’ ὀνείδη. τοῦτο καὶ σκοπεῖτέ μοι,

μνηστῆρες, ἐσθλῆς θυγατέρ’ ἐκ μητρὸς λαβεῖν.

πρὸς τοῖσδε δ’ εἰς ἀδελφὸν οἷ’ ἐφύβρισας,

σφάξαι κελεύσας θυγατέρ’ εὐηθέστατα;

625

οὕτως ἔδεισας μὴ οὐ κακὴν δάμαρτ’ ἔχῃς.

ἑλὼν δὲ Τροίαν—εἶμι γὰρ κἀνταῦθά σοι—

οὐκ ἔκτανες γυναῖκα χειρίαν λαβών,

ἀλλ’, ὡς ἐσεῖδες μαστόν, ἐκβαλὼν ξίφος

φίλημ’ ἐδέξω, προδότιν αἰκάλλων κύνα,

630

ἥσσων πεφυκὼς Κύπριδος, ὦ κάκιστε σύ.

κἄπειτ’ ἐς οἴκους τῶν ἐμῶν ἐλθὼν τέκνων

πορθεῖς ἀπόντων, καὶ γυναῖκα δυστυχῆ

κτείνεις ἀτίμως παῖδά θ’, ὃς κλαίοντά σε

καὶ τὴν ἐν οἴκοις σὴν καταστήσει κόρην,

635

κεἰ τρὶς νόθος πέφυκε. πολλάκις δέ τοι

ξηρὰ βαθεῖαν γῆν ἐνίκησε σπορᾷ,

νόθοι τε πολλοὶ γνησίων ἀμείνονες.

ἀλλ’ ἐκκομίζου παῖδα. κύδιον βροτοῖς

πένητα χρηστὸν ἢ κακὸν καὶ πλούσιον

640

γαμβρὸν πεπᾶσθαι καὶ φίλον· σὺ δ’ οὐδὲν εἶ.

Χορός

σμικρᾶς ἀπ’ ἀρχῆς νεῖκος ἀνθρώποις μέγα

γλῶσσ’ ἐκπορίζει· τοῦτο δ’ οἱ σοφοὶ βροτῶν

ἐξευλαβοῦνται, μὴ φίλοις τεύχειν ἔριν.

Μενέλαος

τί δῆτ’ ἂν εἴποις τοὺς γέροντας, ὡς σοφοί,

645

καὶ τοὺς φρονεῖν δοκοῦντας Ἕλλησίν ποτε;

ὅτ’ ὢν σὺ Πηλεὺς καὶ πατρὸς κλεινοῦ γεγώς,

κῆδος συνάψας, αἰσχρὰ μὲν σαυτῷ λέγεις

ἡμῖν δ’ ὀνείδη διὰ γυναῖκα βάρβαρον,

ἣν χρῆν σ’ ἐλαύνειν τήνδ’ ὑπὲρ Νείλου ῥοὰς

650

ὑπέρ τε Φᾶσιν, κἀμὲ παρακαλεῖν ἀεί

οὖσαν μὲν ἠπειρῶτιν, οὗ πεσήματα

πλεῖσθ’ Ἑλλάδος πέπτωκε δοριπετῆ νεκρῶν,

τοῦ σοῦ δὲ παιδὸς αἵματος κοινουμένην.

Πάρις γάρ, ὃς σὸν παῖδ’ ἔπεφν’ Ἀχιλλέα,

655

Ἕκτορος ἀδελφὸς ἦν, δάμαρ δ’ ἥδ’ Ἕκτορος.

καὶ τῇδέ γ’ εἰσέρχῃ σὺ ταὐτὸν εἰς στέγος

καὶ ξυντράπεζον ἀξιοῖς ἔχειν βίον,

τίκτειν δ’ ἐν οἴκοις παῖδας ἐχθίστους ἐᾷς.

ἁγὼ προνοίᾳ τῇ τε σῇ κἀμῇ, γέρον,

660

κτανεῖν θέλων τήνδ’ ἐκ χερῶν ἁρπάζομαι.

καίτοι φέρ’· ἅψασθαι γὰρ οὐκ αἰσχρὸν λόγου·

ἢν παῖς μὲν ἡμὴ μὴ τέκῃ, ταύτης δ’ ἄπο

βλάστωσι παῖδες, τῆσδε γῆς Φθιώτιδος

στήσεις τυράννους, βάρβαροι δ’ ὄντες γένος

665

Ἕλλησιν ἄρξουσ’; εἶτ’ ἐγὼ μὲν οὐ φρονῶ

μισῶν τὰ μὴ δίκαια, σοὶ δ’ ἔνεστι νοῦς;

κἀκεῖνο νῦν ἄθρησον· εἰ σὺ παῖδα σὴν

δούς τῳ πολιτῶν, εἶτ’ ἔπασχε τοιάδε,

σιγῇ καθῆσ’ ἄν; οὐ δοκῶ· ξένης δ’ ὕπερ

670

τοιαῦτα λάσκεις τοὺς ἀναγκαίους φίλους;

καὶ μὴν ἴσον γ’ ἀνήρ τε καὶ γυνὴ στένει

ἀδικουμένη πρὸς ἀνδρός· ὡς δ’ αὔτως ἀνὴρ

γυναῖκα μωραίνουσαν ἐν δόμοις ἔχων.

καὶ τῷ μὲν ἔστιν ἐν χεροῖν μέγα σθένος,

675

τῇ δ’ ἐν γονεῦσι καὶ φίλοις τὰ πράγματα.

οὔκουν δίκαιον τοῖς γ’ ἐμοῖς ἐπωφελεῖν;

γέρων γέρων εἶ. τὴν δ’ ἐμὴν στρατηγίαν

λέγων ἔμ’ ὠφελοῖς ἂν ἢ σιγῶν πλέον.

Ἑλένη δ’ ἐμόχθησ’ οὐχ ἑκοῦσ’, ἀλλ’ ἐκ θεῶν,

680

καὶ τοῦτο πλεῖστον ὠφέλησεν Ἑλλάδα·

ὅπλων γὰρ ὄντες καὶ μάχης ἀίστορες

ἔβησαν εἰς τἀνδρεῖον· ἡ δ’ ὁμιλία

πάντων βροτοῖσι γίγνεται διδάσκαλος.

εἰ δ’ εἰς πρόσοψιν τῆς ἐμῆς ἐλθὼν ἐγὼ

685

γυναικὸς ἔσχον μὴ κτανεῖν, ἐσωφρόνουν.

οὐδ’ ἂν σὲ Φῶκον ἤθελον κατακτανεῖν.

ταῦτ’ εὖ φρονῶν σ’ ἐπῆλθον, οὐκ ὀργῆς χάριν·

ἢν δ’ ὀξυθυμῇς, σοὶ μὲν ἡ γλωσσαλγία

μείζων, ἐμοὶ δὲ κέρδος ἡ προμηθία.

690

Χορός

παύσασθον ἤδη· λῷστα γὰρ μακρῷ τάδε·

λόγων ματαίων, μὴ δύο σφαλῆθ’ ἅμα.

Πηλεύς

οἴμοι, καθ’ Ἑλλάδ’ ὡς κακῶς νομίζεται·

ὅταν τροπαῖα πολεμίων στήσῃ στρατός,

οὐ τῶν πονούντων τοὔργον ἡγοῦνται τόδε,

695

ἀλλ’ ὁ στρατηγὸς τὴν δόκησιν ἄρνυται,

ὃς εἷς μετ’ ἄλλων μυρίων πάλλων δόρυ,

οὐδὲν πλέον δρῶν ἑνὸς ἔχει πλείω λόγον.

σεμνοὶ δ’ ἐν ἀρχαῖς ἥμενοι κατὰ πτόλιν

φρονοῦσι δήμου μεῖζον, ὄντες οὐδένες·

700

οἱ δ’ εἰσὶν αὐτῶν μυρίῳ σοφώτεροι,

εἰ τόλμα προσγένοιτο βούλησίς θ’ ἅμα.

ὡς καὶ σὺ σός τ’ ἀδελφὸς ἐξωγκωμένοι

Τροίᾳ κάθησθε τῇ τ’ ἐκεῖ στρατηγίᾳ,

μόχθοισιν ἄλλων καὶ πόνοις ἐπηρμένοι.

705

δείξω δ’ ἐγώ σοι μὴ τὸν Ἰδαῖον Πάριν

ἥσσω νομίζειν Πηλέως ἐχθρόν ποτε,

εἰ μὴ φθερῇ τῆσδ’ ὡς τάχιστ’ ἀπὸ στέγης

καὶ παῖς ἄτεκνος, ἣν ὅ γ’ ἐξ ἡμῶν γεγὼς

ἐλᾷ δι’ οἴκων τῶνδ’ ἐπισπάσας κόμης·

710

ἣ στερρὸς οὖσα μόσχος οὐκ ἀνέξεται

τίκτοντας ἄλλους, οὐκ ἔχουσ’ αὐτὴ τέκνα.

ἀλλ’, εἰ τὸ κείνης δυστυχεῖ παίδων πέρι,

ἄπαιδας ἡμᾶς δεῖ καταστῆναι τέκνων;

φθείρεσθε τῆσδε, δμῶες, ὡς ἂν ἐκμάθω

715

εἴ τίς με λύειν τῆσδε κωλύσει χέρας.

ἔπαιρε σαυτήν· ὡς ἐγὼ καίπερ τρέμων

πλεκτὰς ἱμάντων στροφίδας ἐξανήσομαι.

ὧδ’, ὦ κάκιστε, τῆσδ’ ἐλυμήνω χέρας;

βοῦν ἢ λέοντ’ ἤλπιζες ἐντείνειν βρόχοις;

720

ἢ μὴ ξίφος λαβοῦσ’ ἀμυνάθοιτό σε

ἔδεισας; ἕρπε δεῦρ’ ὑπ’ ἀγκάλας, βρέφος,

ξύλλυε μητρὸς δεσμόν· ἐν Φθίᾳ σ’ ἐγὼ

θρέψω μέγαν τοῖσδ’ ἐχθρόν. εἰ δ’ ἀπῆν δορὸς

τοῖς Σπαρτιάταις δόξα καὶ μάχης ἀγών,

725

τἄλλ’ ὄντες ἴστε μηδενὸς βελτίονες.

Χορός

ἀνειμένον τι χρῆμα πρεσβυτῶν γένος

καὶ δυσφύλακτον ὀξυθυμίας ὕπο.

Μενέλαος

ἄγαν προνωπὴς εἰς τὸ λοιδορεῖν φέρῃ·

ἐγὼ δὲ πρὸς βίαν μὲν εἰς Φθίαν μολὼν

730

οὔτ’ οὖν τι δράσω φλαῦρον οὔτε πείσομαι.

καὶ νῦν μέν—οὐ γὰρ ἄφθονον σχολὴν ἔχω—

ἄπειμ’ ἐς οἴκους· ἔστι γάρ τις οὐ πρόσω

Σπάρτης πόλις τις, ἣ πρὸ τοῦ μὲν ἦν φίλη, νῦν δ’ ἐχθρὰ ποιεῖ· τήνδ’

ἐπεξελθεῖν θέλω στρατηλατήσας χὑποχείριον

735

λαβεῖν. ὅταν δὲ τἀκεῖ θῶ κατὰ

γνώμην ἐμήν, ἥξω· παρὼν δὲ πρὸς παρόντας

ἐμφανῶς γαμβροὺς διδάξω καὶ διδάξομαι

λόγους. κἂν μὲν κολάζῃ τήνδε

τὸ λοιπὸν ᾖ σώφρων καθ’ ἡμᾶς, σώφρον’

740

ἀντιλήψεται· θυμούμενος δὲ τεύξεται

θυμουμένων, ἔργοισι δ’ ἔργα διάδοχ’

ἀντιλήψεται. τοὺς σοὺς δὲ μύθους ῥᾳδίως

ἐγὼ φέρω· σκιὰ γὰρ ἀντίστοιχος

φωνὴν ἔχεις, ἀδύνατος, οὐδὲν ἄλλο

745

λέγειν μόνον. ἡγοῦ, τέκνον μοι, δεῦρ’

Πηλεύς

ὑπ’ ἀγκάλαις σταθείς, σύ τ’, ὦ τάλαινα· χείματος

γὰρ ἀγρίου τυχοῦσα λιμένας ἦλθες

εἰς εὐηνέμους. ὦ πρέσβυ, θεοί σοι δοῖεν

Ἀνδρομάχη

εὖ καὶ τοῖσι σοῖς, σῴσαντι παῖδα κἀμὲ τὴν

750

δυσδαίμονα. ὅρα δὲ μὴ νῷν εἰς ἐρημίαν

ὁδοῦ πτήξαντες οἵδε πρὸς βίαν

ἄγωσί με, γέροντα μὲν σ’ ὁρῶντες

, ἀσθενῆ δ’ ἐμὲ καὶ παῖδα τόνδε νήπιον

· σκόπει τάδε, μὴ νῦν φυγόντες εἶθ’

755

ὕστερον. οὐ μὴ γυναικῶν δειλὸν

Πηλεύς

εἰσοίσεις λόγον· χώρει· τίς ὑμῶν ἅψεται

; κλαίων ἄρα ψαύσει. θεῶν γὰρ οὕνεχ’

ἱππικοῦ τ’ ὄχλου πολλῶν θ’ ὁπλιτῶν ἄρχομεν

Φθίαν κάτα· ἡμεῖς δ’ ἔτ’ ὀρθοὶ κοὐ

760

γέροντες, ὡς δοκεῖς, ἀλλ’ εἴς γε τοιόνδ’ ἄνδρ’

ἀποβλέψας μόνον τροπαῖον αὐτοῦ στήσομαι

, πρέσβυς περ ὤν. πολλῶν νέων γὰρ κἂν γέρων

εὔψυχος ᾖ κρείσσων· τί γὰρ δεῖ

ὄντ’ εὐσωματεῖν;

765